Πανδημίες στην Αρχαιότητα

Πανδημίες στην Αρχαιότητα
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
Γράφει η Κατερίνα Κολτσίδα

Μολονότι η πανδημία είναι μια κατάσταση εντελώς πρωτόγνωρη για τους περισσότερους ανθρώπους που γεννήθηκαν μετά το 1930, δεν ήταν καθόλου (μα ΚΑΘΟΛΟΥ) ασυνήθιστη στο παρελθόν. Κι αυτό δεν οφείλεται μόνο στην έλλειψη φαρμάκων αλλά και στην κατάσταση ειδικά στις πόλεις έως και τις αρχές του 20ου αιώνα: δεν υπήρχε αποχετευτικό σύστημα, τα σκουπίδια γέμιζαν τους δρόμους, το πόσιμο νερό ήταν μολυσμένο κι ακατάλληλο για πόση, χωρίς να αποστειρωθεί (στην Αγγλία έπιναν ακόμα και τα μικρά παιδιά μπύρα, για να προστατευθούν από το μολυσμένο νερό!) ενώ κατοικούσαν, κυριολεκτικά, ο ένας επάνω στον άλλο. Όλοι αυτοί οι λόγοι βοηθούσαν, φυσικά, στην μετάδοση κάθε ασθένειας.

Αναμενόμενο είναι οι επιδημίες να περάσουν και στην λογοτεχνία. Η αρχαιότερη αναφορά σε λοιμό στην Ελληνική λογοτεχνία συναντάται στο αρχαιότερο σωζόμενο έργο της Ελληνικής λογοτεχνίας: στην Ιλιάδα του Ομήρου!
Το στρατόπεδο των Αχαιών πλήττεται από λοιμό. Αιτία είναι η ασέβεια του Αγαμέμνονα απέναντι στον ιερέα Χρύση και το αποτέλεσμα είναι η τιμωρία των Αχαιών από τον προστάτη θεό του Χρύση, τον Απόλλωνα. Αντίστοιχη αρρώστια πλήττει τους κατοίκους της Θήβας, ως αποτέλεσμα του αποτροπιασμού του Θεού για το μέγα ανοσιούργημα που λαμβάνει χώρα στην πόλη: ο δολοφόνος του προηγούμενου βασιλιά (του Λάιου) βρίσκεται τώρα στο θρόνο της πόλης: με το λοιμό αυτό ξεκινάει η Τραγωδία Οιδίπους τύραννος του Σοφοκλή. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις η επιδημία θεωρείται τιμωρία από τους θεούς για ανόσιες πράξεις.


Αντίθετα, ο Θουκυδίδης, δεν θεωρεί ότι ο λοιμός των Αθηνών ήταν αποτέλεσμα θεϊκής τιμωρίας, αλλά τον ερμηνεύει ως αποτέλεσμα της κακής πολιτικής κατάστασης που επικρατούσε στην Αθηναϊκή Συμπολιτεία. Έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι κατά τον Θουκιδίδη η αρρώστια ερμηνεύεται μεν ως τιμωρία της κοινωνίας, αλλά παράλληλα, είναι κι ένας μοχλός άρσης κοινωνικών συνθηκών και συμβάσεων.
Κάπως έτσι μερικούς αιώνες αργότερα και ο Βοκκάκιος, στον πρόλογο του Δεκαημέρου, κρίνει ότι η επιδημία είναι απόρροια των ανήθικων συμπεριφορών. Και αυτές τις συμπεριφορές περιγράφει στη συνέχεια του βιβλίου: οι 100 ιστορίες που διηγούνται οι 10 ήρωες τις 10 ημέρες που διαδραματίζεται το βιβλίο, είναι ενδεικτικές της αποχαλίνωσης των ηθών, στην οποία είχε περιέλθει η κοινωνία.

Ο Βοκκάκιος θέτει τις βάσεις αυτού που ονομάζουμε plague literature, όπου οι επιδημίες ασθενειών μεταφέρονται στη λογοτεχνία κι έτσι μετατρέπονται σε κοινωνικές επιδημίες, αφού αναφέρονται εκτενώς στην κοινωνική αποδιοργάνωση που επιφέρουν, αλλά και την αναπόφευκτη αναδιοργάνωση έπεται. Γλαφυρά περιγράφεται η επικράτηση των αρχέγονων ανθρωπίνων ενστίκτων που οδηγούν σε χαλάρωση (ή και αποχαλίνωση) των κοινωνικών ηθών. Οι συγγραφείς, δράττοντας την ευκαιρία από την ασθένεια, αναπτύσσουν θεματικές και κριτική που δεν θα μπορούσαν να θίξουν υπό άλλες συνθήκες. Στα έργα αυτά ο κεντρικός ήρωας / ηρωίδα αποκτά μεσσιανικά χαρακτηριστικά: καλείται να σώσει τον λαό, όχι μόνο από την σωματική νόσο, αλλά κυρίως από την ψυχική εξαχρείωση. Συχνά, δε , συναντάμε και κάποια πολύ ενδιαφέροντα πρόσωπα: από τη μιά τους δαιμονισμένους ασθενείς που τιμωρούνται, αλλά και κάποιους καθαρούς και άσπιλους χαρακτήρες, που η ηθική τους ανωτερότητα τους προστατεύει και δεν ασθενούν ! Είναι αυτοί που αποτελούν, τελικώς το ηθικό αντίβαρο της εξαχρειωμένης κοινωνίας: αν και μπορούν να φύγουν και να σωθούν, παραμένουν και βοηθούν. Τα παραπάνω στοιχεία βρίσκουμε και στα παραδείγματα plague literature της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας.

Το έμμετρο έργο Θανατικόν της Ρόδου του Εμμανουήλ/Μανόλη Λιμενίτη είναι το πρώτο έργο της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας που αναφέρεται σε λοιμό, και συγκεκριμένα στην επιδημία πανούκλας στην ιπποτοκρατούμενη πόλη της Ρόδου τον Οκτώβριο του 1498. Ο Λιμενίτης ακολουθεί τη νόρμα των ξένων συγγραφέων αυτού του είδους θεωρώντας οτι η επιδημία είναι αποτέλεσμα των αμαρτιών των ανθρώπων, κυρίως, δε, της αποχαλίνωσης των ηθών, της απληστίας, της ροπής σε τυχερά παιχνίδια και βέβαια τις παράνομες ερωτικές περιπτύξεις, τη μοιχεία και κυρίως την απομάκρυνση από την πίστη και τις εκκλησιαστικές λειτουργίες. Η επιδημία είναι μια δίκαιη τιμωρία (περίπου δηλαδή όπως η καταστροφή των πόλεων Σόδομα και Γόδομα στην Παλαιά Διαθήκη). Στην τραγωδία Ασπασία του Ιάκωβου Ρίζου Νερουλού με κύριο θέμα το θάνατο του Περικλή, αιτία του λοιμού θεωρείται η αχαριστία των πολιτών στον Περικλή. Ο συγγραφέας περιγράφει τη φρίκη του λοιμού, τη μορφολογία της επιδημίας και την κλινική συμπτωματολογία της επάρατης νόσου επηρεασμένος, φυσικά, από τον Θουκιδίδη. Η Ασπασία είναι το ηθικό στοιχείο που αποφασίζει να πάει στη χτυπημένη από τον λοιμό Αθήνα με σκοπό να βρει τον Περικλή.
Η επιδημία, όμως, στο έργο δεν γεννά μονάχα κακό, αλλά βοηθά να ανθίσει και η ήδη υπάρχουσα ανηθικότητα, ενώ η υποκρισία και η κερδοσκοπία διατρέχουν πια όλη την κοινωνία: οι νεκροθάφτες που πριν έκλαιγαν, μεταφέροντας τα πτώματα του απλού λαού, τώρα χαίρονται που θα θάψουν επί χρήμασι τον Περικλή (!!!).

Γιώργος Μύτιλης